Jip-en-Janneke taal: schrijf begrijpelijk voor iedereen

Jip-en-Janneke taal is schrijven zoals je praat: korte zinnen, gewone woorden, geen omhaal. De term komt van de kinderboeken van Annie M.G. Schmidt, waarin alles wordt gezegd in taal die een kind van vier begrijpt. Als aanduiding voor begrijpelijk schrijven is hij inmiddels ingeburgerd in bijna elke Nederlandse vergaderzaal.

Bij dienstverleners roept de term ook weerstand op. Wij horen regelmatig: mijn klanten zijn hoogopgeleid, die willen geen kindertaal. Dat is een terecht bezwaar, maar het berust op een misverstand. Het gaat niet over simpel doen, het gaat over duidelijk zijn.

Wat we vaak zien bij bedrijven waar we mee werken, is dat er heel veel kennis in huis is en dat die kennis niet aankomt. De teksten kloppen inhoudelijk, maar er staat een muur van vaktaal tussen de lezer en het antwoord. In dit stuk lopen we langs wat begrijpelijk schrijven precies is, waarom het juist bij hoogopgeleide lezers werkt, en hoe je je eigen teksten stap voor stap helderder maakt.

Wat Jip-en-Janneke taal wel en niet is

Begrijpelijk schrijven betekent dat een lezer je tekst in één keer snapt, zonder terug te hoeven lezen. Korte zinnen, alledaagse woorden, één gedachte per zin en een duidelijke volgorde.

Wat het níét betekent: je onderwerp versimpelen, je expertise weglaten of neerbuigend doen. Je mag over een ingewikkeld onderwerp schrijven. Je mag zelfs vaktermen gebruiken, mits je ze uitlegt op het moment dat je ze voor het eerst noemt.

Het verschil zit in de vorm, niet in de inhoud. Een advocaat kan een uitspraak van de Hoge Raad uitleggen in taal die iedereen begrijpt, zonder dat de uitleg minder juist wordt. Dat vraagt meer vakmanschap dan het opschrijven in de taal van het vonnis, niet minder.

Onze eigen toets: als je je tekst hardop voorleest aan iemand buiten je vakgebied en die persoon kan hem daarna navertellen, dan is hij goed.

Waarom dit juist bij slimme lezers werkt

Er bestaat een hardnekkig idee dat ingewikkelde taal deskundig overkomt. Uit onderzoek naar leesgedrag blijkt keer op keer het omgekeerde: mensen beoordelen de schrijver van een heldere tekst als deskundiger dan de schrijver van een moeilijke tekst over hetzelfde onderwerp.

Dat is logischer dan het lijkt. Iemand die iets echt begrijpt, kan het eenvoudig uitleggen. Iemand die het half begrijpt, verstopt zich achter woorden. Lezers voelen dat verschil, ook als ze het niet zo benoemen.

Daar komt bij dat je lezer bijna nooit rustig zit te lezen. Hij zit tussen twee afspraken, op zijn telefoon, met een vraag die hij snel beantwoord wil hebben. Dat geldt net zo goed voor een directeur als voor iemand anders.

Niemand heeft ooit geklaagd dat een tekst te makkelijk te lezen was.

Het verschil met de vaktaal die je gewend bent

Vaktaal is handig tussen vakgenoten. Het is een verkorting: één woord vervangt een hele uitleg. Dat werkt uitstekend zolang beide partijen dat woord kennen.

Het probleem ontstaat op het moment dat je naar buiten schrijft en die verkorting meeneemt. Woorden als “verzuimregie”, “compliance”, “conversiepad” of “arbeidsdeskundig onderzoek” zeggen jou alles en je lezer weinig. Hij haakt niet meteen af, maar hij leest ook niet meer met volle aandacht.

Wat we vaak zien is dat mensen dat wel dóórhebben, maar het niet durven loslaten. Als je je vaktaal weglaat, voelt het alsof je jezelf tekortdoet. Dat gevoel is begrijpelijk en meestal onterecht.

De oplossing is niet het woord schrappen, maar het uitleggen op het moment dat je het introduceert. Eén zin is meestal genoeg, en die zin is vaak de meest gewaardeerde zin op je pagina.

Waarom Google en AI-zoekmachines hier ook op letten

Heldere teksten werken niet alleen beter voor je lezer, ze werken ook beter in de zoekresultaten. Dat komt doordat zoekmachines zijn gaan beoordelen of een pagina daadwerkelijk antwoord geeft op de vraag, en niet alleen of het juiste woord er vaak genoeg in staat.

Bij AI-zoekmachines als ChatGPT, Perplexity en de antwoordblokken bovenaan Google is het effect nog directer. Die systemen halen stukken uit je tekst en gebruiken die in hun antwoord. Een korte, complete alinea die een vraag beantwoordt, is precies wat ze zoeken. Een alinea van tachtig woorden met drie bijzinnen niet.

Zo kijken wij ook naar Triple Search Marketing: je wilt terugkomen in Google, Meta en de AI-zoekmachines. Alle drie belonen ze teksten waarin het antwoord vindbaar is, niet teksten waarin het verstopt zit.

Praktisch betekent dit: zet je antwoord aan het begin van een alinea en de nuance erachter. Niet andersom, zoals in de meeste rapporten gebeurt.

Zeven praktische ingrepen die direct helpen

Je hoeft geen cursus te volgen om je teksten helderder te maken. Deze zeven dingen leveren het meeste op.

Knip lange zinnen door. Kom je bij meer dan twintig woorden, zet er dan een punt in. Zinnen van boven de dertig woorden verlies je vrijwel altijd de helft van je lezers.

Schrijf werkwoorden, geen zelfstandige naamwoorden. “De uitvoering van de controle vindt plaats” wordt “wij controleren”. Dat scheelt de helft van de woorden.

Schrap de lijdende vorm. “Er wordt gekeken naar” wordt “wij kijken naar”. Je tekst wordt korter en je neemt zichtbaar verantwoordelijkheid.

Gebruik “je” of “u” en “wij”. Teksten over “de klant” en “de organisatie” lezen als beleidsstukken.

Eén gedachte per alinea. Begin met de kern, licht daarna toe.

Vervang moeilijke woorden door gewone. “Derhalve” wordt “dus”. “Middels” wordt “met”. “Implementeren” wordt “invoeren”.

Lees hardop voor. Waar je struikelt, struikelt je lezer ook. Dit is de nuttigste van de zeven en tegelijk degene die het vaakst wordt overgeslagen.

Per type dienstverlener: waar het meestal misgaat

Bij HR-dienstverleners zit het vast op regelgeving. Termijnen, wetten en verplichtingen worden overgenomen zoals ze in de wet staan, terwijl de lezer alleen wil weten wat hij moet doen en wanneer. Zet die twee dingen vooraan en de uitleg erachter.

Bij advocaten en accountants zit het in het voorbehoud. Elke zin krijgt een slag om de arm mee, waardoor de lezer aan het eind niet weet wat het antwoord was. Geef eerst het antwoord, dan het voorbehoud. Dat is niet minder zorgvuldig, alleen anders geordend.

In de beautybranche en bij klinieken zit het bij behandelnamen. Mensen zoeken op hun klacht, niet op de naam van de techniek. Noem de klacht eerst, de behandeling daarna.

Bij consultants en coaches zit het meestal in abstractie. Woorden als “traject”, “proces” en “ontwikkeling” zeggen weinig. Vertel wat er letterlijk gebeurt: hoeveel gesprekken, waar, hoe lang, wat je daarna in handen hebt.

Hoe je je huidige teksten nakijkt

Begin bij je best bezochte pagina’s, niet bij je hele website. Meestal zijn dat je homepage, je twee belangrijkste dienstenpagina’s en je contactpagina. Daar leest verreweg het grootste deel van je bezoekers.

Loop die pagina’s langs met één vraag in je hoofd: zou iemand die mij niet kent hierna weten wat ik doe en wat de volgende stap is? Streep alles weg wat daar niet aan bijdraagt. Dat is meestal een derde van de tekst.

Kijk daarna naar je eerste alinea. Die is bij bedrijfsteksten vrijwel altijd een aanloop: een algemene observatie over de markt of over hoe belangrijk iets is. Schrap hem en begin bij de tweede alinea. In negen van de tien gevallen is de tekst er beter van geworden.

Doe één pagina per week. Dan ben je binnen een kwartaal rond zonder dat het een project wordt dat blijft liggen.

Hoe je meet of het werkt

Het duidelijkste signaal komt uit je eigen inbox. Als mensen minder vaak bellen met vragen die op je site beantwoord staan, is je tekst helderder geworden. Dat merk je binnen een maand.

In je cijfers zie je het aan de tijd die mensen op een pagina doorbrengen en aan het aandeel dat doorklikt naar je contactpagina. Let op: langer lezen is niet altijd goed. Als iemand drie minuten op je tarievenpagina staat en daarna weggaat, was hij aan het zoeken, niet aan het lezen.

De beste toets blijft menselijk. Laat je tekst lezen door iemand uit je doelgroep die je bedrijf niet kent, en vraag hem daarna wat je doet en wat het kost. Wat hij dan zegt, is wat je pagina werkelijk communiceert.

Zie ook wat we schrijven over content en SEO-teksten voor de wisselwerking tussen leesbaarheid en vindbaarheid.

Wat we vaak zien misgaan

De eerste valkuil is doorslaan. Als elke zin uit zes woorden bestaat, gaat je tekst hakkelen en klinkt hij als een reclamefolder. Wissel korte en iets langere zinnen af, dan blijft het prettig lezen.

De tweede is denken dat je klaar bent na één ronde schrappen. Begrijpelijk schrijven is vooral herschrijven. De eerste versie is om je gedachten te ordenen, de tweede is voor de lezer.

De derde is de leesniveaumeter heilig verklaren. Er bestaan tools die je tekst een niveau geven, en die zijn nuttig als thermometer. Maar een tekst kan op papier makkelijk zijn en toch niets zeggen. Het gaat om begrijpelijkheid, niet om een score.

De vierde is de belangrijkste: je expertise weglaten om maar toegankelijk te zijn. Je lezer komt bij jou voor jouw kennis. Die kennis mag er staan, alleen in taal die aankomt. Dat is het hele punt.

Het verschil tussen begrijpelijk en kort

Deze twee worden vaak op één hoop gegooid, en dat leidt tot teksten die niemand verder helpen. Kort betekent weinig woorden. Begrijpelijk betekent dat de lezer je volgt. Dat is niet hetzelfde, en soms zijn ze elkaars tegenpolen.

Een pagina van honderdvijftig woorden die alleen zegt dat je “ontzorgt in het hele proces” is kort en volstrekt onbegrijpelijk. Een uitleg van vijfhonderd woorden die stap voor stap laat zien hoe een traject verloopt, is langer en veel duidelijker.

Wat we vaak zien is dat mensen na het advies “schrijf korter” hun teksten uitkleden tot er alleen nog beweringen overblijven. De voorbeelden gaan eruit, de uitleg gaat eruit, en wat overblijft is een folder. Dat leest snel weg, maar er komt geen aanvraag uit.

De betere vraag is dus niet of iets korter kan, maar of elke zin iets toevoegt voor de lezer. Een voorbeeld dat een abstract punt concreet maakt, verdient zijn plek. Een tussenzin die alleen laat zien dat je het onderwerp beheerst, niet.

Woorden die je bijna altijd kunt vervangen

Er is een groepje woorden dat in bedrijfsteksten opduikt zonder iets toe te voegen. Ze klinken serieus, maar ze maken je zin langer en je punt vager.

“Middels” wordt “met”. “Derhalve” wordt “dus”. “Teneinde” wordt “om”. “Alvorens” wordt “voordat”. “Implementeren” wordt “invoeren”. “Faciliteren” wordt “mogelijk maken”, of vaker nog: je schrapt het en zegt wat je concreet doet.

Let ook op de stapelwoorden. “Wij bieden een totaaloplossing op maat voor uw specifieke situatie” zegt precies niets. Wat doe je dan? Wie komt er langs, hoe lang duurt het, wat krijgt iemand?

Een laatste categorie zijn de versterkers: heel, zeer, enorm, bijzonder. Die maken een zin niet overtuigender, alleen langer. Als je stelling klopt, heeft hij geen bijwoord nodig om te overtuigen.

Maak hier een eigen lijstje van, met de woorden die in jouw vak steeds terugkomen. Vijftien tot twintig woorden is genoeg. Als iedereen die voor je schrijft datzelfde lijstje gebruikt, gaan je teksten binnen een paar maanden merkbaar op elkaar lijken, in de goede zin.

Wanneer je hier hulp bij wilt

Voor de meeste bedrijven is dit werk dat je zelf kunt doen, en vaak zelfs het beste zelf kunt doen. Jij weet waar de vragen van klanten zitten en jij kent de woorden die zij gebruiken. Een middag per maand met de zeven punten hierboven brengt je een heel eind.

Het wordt anders als je met meerdere mensen schrijft en de teksten alle kanten op gaan. Dan helpt het om vast te leggen hoe jullie schrijven: welke woorden wel, welke niet, hoe je de lezer aanspreekt. Dat kost één sessie en scheelt daarna eindeloos gedoe.

En het wordt een ander gesprek als je teksten helder zijn maar niet gevonden worden. Dan gaat het niet meer over schrijven, maar over welke onderwerpen je mist en op welke vragen je nog geen pagina hebt.

Wil je hier samen naar kijken? Plan een strategiegesprek. We nemen je belangrijkste pagina’s door en je hoort waar de tekst je lezer kwijtraakt.